Chùa Báo Thiên

Ngôi chùa cổ Báo Thiên (tên chữ là Sùng Khánh Báo Thiên tự) vốn tọa lạc tại thôn Tiên Thị, huyện Thọ Xương (xưa là phường Báo Thiên), ngoại thành Thăng Long, nay là khu vực nhà thờ lớn Hà Nội. Đây từng là ngôi chùa có quy mô kiến trúc bề thế có tiếng trong lịch sử.

Chùa Báo Thiên được xây dựng vào mùa thu năm Bính Thân, niên hiệu Long Thuỵ Thái Bình thứ 3 (1056), bên bờ hồ Lục Thuỷ (lại có tên khác là hồ Tả Vọng, hồ Thuỷ Quân hay hồ Hoàn Kiếm) ở phía đông thành Thăng Long. 

Sang năm sau đó, niên hiệu Long Thuỵ Thái Bình thứ tư, Đinh Dậu (1057), mùa xuân, vua Lý Thánh Tông cho xây Đại Thắng Tư thiên bảo tháp nằm trong khuôn viên rộng lớn của chùa Báo Thiên. Tháp cao đến vài chục trượng. Theo sách Việt sử lược, tháp có 30 tầng, còn theo Đại Việt sử ký toàn thư và nhiều tài liệu khác thì tháp có 12 tầng. Vì là tháp của chùa Sùng Khánh Báo Thiên nên về sau thường gọi là tháp Báo Thiên.

Tháp được xây trên một gò đất cao, bên bờ hồ Lục Thủy (Hồ Hoàn Kiếm) phường Báo Thiên, huyện Thọ Xương, ngoài cửa chính Đông của kinh thành Thăng Long (nay là phố Nhà Thờ, phường Hàng Trống, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội). Nền tháp được xây bằng đá và gạch. Các viên gạch đều được khắc dòng chữ "Lý gia đệ tam đế Long Thuỵ Thái bình tứ niên tạo" (chế tạo năm Long Thuỵ Thái Bình thứ tư, triều vua thứ ba nhà Lý). Tầng thứ ba của tháp có ghi: "Thiên tử vạn thọ". Các tầng trên và ngọn tháp được đúc bằng đồng.

Chùa trải qua thời Lý-Trần, được tôn tạo liên tục, đặc biệt chùa có đỉnh tháp Báo Thiên được xếp vào An Nam tứ đại khí (gồm có chuông Quy Điền, vạc Phổ Minh và tượng phật chùa Quỳnh Lâm). Trong giai đoạn kháng chiến quân Minh, Lê Lợi kéo quân vây thành Đông Quan, tướng chỉ huy quân Minh là Vương Thông đã ra lệnh phá hủy tòa tháp, lấy đồng đúc súng để giữ thành. Thời Lê chùa có được sửa chữa nhưng tòa tháp đã bị hủy hoại, tại khu đất phía trước chùa, về sau trở thành chợ Báo Thiên. Khu nền móng cũ của tháp cổ được phủ đất lên làm nơi thi hành án người mắc tội. 

Đến cuối thời Lê, ngôi chùa Báo Thiên vẫn được tu sửa, khi lấy gạch cũ của tháp để tu bổ thành Thăng Long, vẫn còn thấy “có tám pho tượng Kim Cương chia đứng bốn cửa, ngoài ra còn có tượng người tiên, chim muông, cả đến những giường ghế, chén bát, các thứ lặt vặt khác không kể xiết, toàn bằng đá”, những viên gạch khắc niên hiệu vua thứ 3 của nhà Lý. 

Tới cuối thế kỷ XIX, chùa vẫn được tu sửa, sách Đại Nam nhất thống chí chép: “Cuối đời Lê, Tây Sơn cho dỡ lấy gạch ngói để làm việc xây dựng, mỗi hòn gạch đều có in niên hiệu triều Lý. Chùa hiện nay (thời Nguyễn) là do nguyên Tổng đốc Tôn Thất Bật theo chùa cũ mà sửa lại. Những đá xanh còn lại có hình hoa sen là đá mặt tháp có hình bát giác là bệ của tháp, đều là vật xưa cả”.

Năm 1873, Francis Garnier đánh chiếm thành Hà Nội lần thứ nhất, đã giao toàn bộ ngôi chùa này cho giám mục Paul-François Puginier làm nơi ở và làm việc tạm thời. Khi đó, vị giám mục này về Hà Nội, trực tiếp làm thông ngôn và cố vấn cho Garnier. Ông đã cho dựng mấy ngôi nhà gỗ trong vườn chùa để ở và làm việc, Garnier đóng quân tại Trường Thi gần đó. Còn Tòa Giám mục (khi đó gọi là Tòa Giám mục Tây Đàng Ngoài) thì vẫn đóng ở Kẻ Sở (nay là Kiện Khê, Hà Nam).

Sau đó, Garnier bị quân Cờ Đen giết chết, quân Pháp rút về Nam, giao Hà Nội lại cho triều đình Huế theo Hòa ước 1874, giám mục Puginier trở lại Kẻ Sở. Mặc dù chùa Báo Thiên còn nguyên vẹn, nhưng mấy gian nhà gỗ do Giám mục dựng tạm đã trở thành ngôi nhà thờ Công giáo được các thầy kẻ giảng người Việt trông coi. 

Năm 1882, tướng Henri Rivière thực hiện đánh chiếm Hà Nội lần thứ 2. Sau khi chiếm được Hà Nội, Henri Rivière sai phá hủy tường thành cũ. Các chùa miếu quanh thành đều bị phá hủy, lấy gỗ gạch làm công sự. Cũng chính vào giai đoạn này, chùa Báo Thiên bị phá hủy hoàn toàn.

Năm 1883, theo yêu cầu của Công sứ Bonnal, kinh lược Bắc Kỳ là tổng đốc Nguyễn Hữu Độ đã giao khu đất chùa Báo Thiên cho giám mục Puginier phá dỡ những phần còn lại để xây Nhà thờ mới có tên là Saint-Joseph, dân gian gọi là Nhà thờ Lớn Hà Nội.

Dấu vết duy nhất của chùa Báo Thiên còn sót lại cho đến thập niên đầu thế kỷ XXI vẫn còn nhìn thấy là chiếc giếng có miệng làm bằng đá, chạm khắc hoa văn thời Lý nằm trong khuôn viên Nhà thờ Lớn. Tuy nhiên, trong vài năm gần đây, Nhà thờ trải qua nhiều lần trùng tu, xây dựng… không còn tìm thấy dấu chiếc giếng cổ này nữa.