Chùa Hàm Long

Chùa Hàm Long tọa lạc tại số 18 Hàm Long, thành phố Hà Nội. Chùa còn có nhiều tên gọi khác như đền Hội Khánh, Vạn Hạnh Tự. 

Tên đền Hội Khánh xuất phát từ truyền thuyết về thần Ngô Long, vị phụ đạo chính quốc thời Hùng Duệ Vương, có công dẹp giặc Hồ Lư ở Châu Hoan. Ngô Long từng sống ở quán Long Đầu. Sau khi ông mất, dân chúng sửa quán Long Đầu khang trang, làm thành đền Hội Khánh để thờ phụng. Đến thời Lý, vua Lý Thái Tổ đã chính thức phong cho Ngô Long danh hiệu Long thần và theo thế đất đền Hội Khánh tựa như rồng ngậm ngọc (hàm châu long), nên cho đổi đền thành chùa Hàm Long. Chùa Hàm Long thờ Phật, đồng thời cũng thờ thần Ngô Long. Từ đó trở đi, chùa Hàm Long được mở rộng quy mô đồ sộ, kiến trúc đẹp và còn được coi là trung tâm Phật giáo lớn nhất của thành Thăng Long thế kỷ XVIII... Dưới thời Lê Trung Hưng, chùa được coi là “một danh thắng trong ba mươi sáu cõi thiền”.

Giai đoạn kháng chiến chống Pháp, chùa bị bom đạn tàn phá nặng nề và trở thành phế tích. Đến những năm 1952-1953, ngay trong hoàn cảnh kháng chiến, hòa thượng Tố Liên và hòa thượng Trí Hải đã cùng các Phật tử góp công góp của xây dựng trường đào tạo tăng ni ngay trong khuôn viên Chùa Hàm Long cũ và đặt tên là trường Vạn Hạnh., Sau ngày giải phóng Thủ đô (1954), hai hòa thượng rời đi, ngôi trường bị bỏ hoang và sau này trở thành trường Tiểu học Lý Tự Trọng (trường Tiểu học Võ Thị Sáu hiện tại). 

Đến khoảng 1980-1982, ni sư Thích Đàm Chính (sư trụ trì hiện tại) cùng các đệ tử đã khôi phục lại chùa, lấy một phần không gian tầng 2 làm đền-chùa Hàm Long, sửa mái, tạo không gian tam bảo, nhà tổ, nhà Mẫu và khu vực sinh hoạt cho tăng ni.

Chùa Hàm Long nằm trên tầng 2, lối cầu thang lên chùa khá nhỏ. Chùa có nhà tam bảo, gian thờ tổ, nhà mẫu, ban thờ sơn trang, miếu thành hoàng. Nhà tam bảo có 5 gian hình chữ Nhất, xây bằng bê tông cốt thép, có 2 tầng mái. Tượng thờ bên trong được sắp xếp bố trí theo chiều dọc của tòa nhà. Gian trong cùng là nơi thờ tổ sư của chùa và phối thờ đại nguyên soái Ngô Long và Bồ tát Chuẩn đề. 3 gian tiếp theo là nơi đặt tượng chính của chùa và nơi hành lễ, gian ngoài cùng là nơi ở của sư. 

Bên ngoài, còn có nhà mẫu 3 gian, bên trong thờ tam tòa thánh mẫu và ban sơn trang và đức thánh Trần. Ngoài ra còn có ban Cô, ban Cậu, ban Mẫu Thượng Thiên, Sơn Trang. Đặc biệt có thêm miếu thờ thành hoàng, bên trong bài trí đơn giản, chỉ có ngai, bài vị, bát hương.

Hiện nay, chùa chỉ còn có 2 tháp mộ của tổ sư, 3 tấm bia lớn bằng đá xanh có khắc niên hiệu Vĩnh Thịnh, thời Lê Trung Hưng thế kỷ XVIII. Trong đó, có 2 tấm bia đá cỡ lớn, tên là “Hàm Long tự bi ký” (bài ký chùa Hàm Long) ghi lại lịch sử, cảnh đẹp của chùa, đặc biệt ghi lại sự việc thái phi Trương thị cầu tự, sinh ra thế tử (sau là chúa Trịnh Cương). Tấm bia do Ứng quận công Đặng Đình Tướng và danh thần Nguyễn Quý Đức phụng soạn.

Hiện bia đá và tháp tổ nằm lọt trong khuôn viên nhà dân: 1 tấm bia đá nằm ở trên đường đi vào trong ngõ 18 Hàm Long; 1 tấm bia nằm trong sân vườn 1 hộ dân và không thể đi vào xem (trừ khi có sự cho phép của hộ dân); 1 tấm bia đá nằm trong khuôn viên trường tiểu học Võ Thị Sáu; 2 tháp mộ nằm sâu trong cùng ngõ 18 Hàm Long, khá gần nhau. Ngoài ra, còn 1 phần kiến trúc được cho là cây hương hoặc khu vực hoá vàng mã nằm gần 2 tháp mộ nay đã bị người dân sử dụng làm nơi để đồ.

Chùa đã được xếp hạng Di tích cấp thành phố năm 2013. Riêng hai tấm bia của chùa được xếp hạng Di tích Quốc gia năm 2011