Chùa Liên Trì

Do trải qua nhiều biến cố lịch sử, ngôi chùa Liên Trì đã không còn, chứng nhân lịch sử duy nhất còn lại chính là tòa tháp cổ Hòa Phong. 

Ngôi chùa đã biến mất xưa kia mang tên Liên Trì, ngoài ra còn có tên khác là Quan Thượng hay Báo Ân. Ngôi chùa vốn thuộc thôn Cựu Lâu, huyện Thọ Xương, ngày nay thuộc khu vực tòa nhà Bưu điện Hà Nội, đường Đinh Tiên Hoàng, trung tâm thành phố Hà Nội. Sở dĩ có tên là Liên Trì (nghĩa là ao sen) vì tám mặt xung quanh chùa đều được trồng hoa sen. Tên Báo Ân cũng mang ý nghĩa sâu sắc thể hiện triết lý của đạo Phật, răn dạy người đời về tứ trọng ân, gồm: ân tổ quốc, ân cha mẹ, ân tam bảo và ân chúng sinh. Tên gọi chùa Quan Thượng là một cách gọi của dân gian để nói đến công xây chùa của quan Tổng đốc Nguyễn Đăng Giai.

Theo Đại Nam Nhất Thống Chí, chùa Liên Trì được xây dựng vào những năm đầu thời vua Thiệu Trị nhà Nguyễn (1840-1847), trên nền cũ của lầu Ngũ Long đời Lê. Người có công xây dựng ngôi chùa này là vị tổng đốc Hà-Ninh Nguyễn Đăng Giai, sau đó cho mời nhà sư Phúc Điền về làm trụ trì, trông nom chùa. Trong một chuyến đi ra Bắc Kỳ vào năm 1876, ông Trương Vĩnh Ký đã mô tả như sau: “Cảnh chùa ấy thật đã nên là tốt: vô cửa hai bên có tháp cao. Vào trong có hồ đi quanh-co vòng theo chùa, lại ăn lọt dưới chùa nữa, hai bên mép xây đá cả. Cầu bắc tứ phía qua chùa đều cũng xây đá gạch hết hẳn hoi. Xung quanh bốn phía có nhà hành lang chạy dài ra sau giáp nhau. Trong chùa đàng trước để tượng Phật đứng bàn cả đám, bình lớn-to, quang-thếp cả. Hai bên sau có làm động và tháp điện, đều bong hình nổi ra hết. Đàng sau đền, có tạc hình-cốt ông Nguyễn Đăng Giai”. 

Năm 1882 người Pháp đánh chiếm thành Hà Nội lần thứ 2, sau khi chiếm đóng được tòa thành, người Pháp tiến hành phá hủy, cải tạo các công trình trong thành, nhất là khu vực quanh hồ Hoàn Kiếm. Ngôi chùa Liên Trì bề thế tồn tại trong một thời gian ngắn ngủi đến năm 1888 bị phá hủy để phục vụ cho việc cải tạo, quy hoạch, chỉnh trang cảnh quan không gian xung quanh hồ và xây dựng các cơ quan hành chính theo kiến trúc Pháp, chỉ cho giữ lại tòa tháp Hòa Phong phía trước cổng chùa. 

Di tích chùa Liên Trì còn lại cho đến ngày nay là tháp Hòa Phong, nằm ở bờ Đông hồ Hoàn Kiếm, đối diện tòa nhà bưu điện. Tổng quan tòa tháp được xây theo mặt bằng khối trụ hình vuông có 3 tầng tháp, phía trên nhỏ dần và có đỉnh chóp tổng chiều cao 6m. Bao quanh tháp đều được xây bằng gạch nguyên bản và không sơn màu tạo nên vẻ mộc mạc cổ kính.

Tháp có bốn cửa và 3 tầng. Tầng 1 rộng 1,1m, được thiết kế với 4 mặt là 4 cổng vòm mái tròn thông qua nhau, mỗi cổng quay ra một hướng khác nhau: Đông, Tây, Nam, Bắc, được gọi là Tứ Môn Tháp. Mỗi hướng đều ghi chữ Hán: hướng Đông là “Báo Phúc môn” (cửa báo phúc), hướng Bắc là “Báo Ân môn” (cửa báo ơn), hướng Tây là “Báo Đức môn” (cửa báo đức) và “Báo Nghĩa môn” (cửa báo nghĩa) ở hướng Nam. Ân, nghĩa, phúc, đức đều là những giá trị tốt đẹp mà người quân tử cần rèn luyện bản thân. Đồng thời mỗi cửa còn thể hiện thuyết “Nhân Quả” của nhà Phật. 

Tầng 2 rộng 1m cao 1,2m, thân tháp nhỏ hơn tầng 1, được xây theo trụ vuông 4 góc cạnh, 4 góc được đặt 4 hình lân chầu mỗi con ở 4 phía nhưng lại cùng quay mặt về hướng Đông, nhìn về phía nhà bưu điện. Ở hai mặt Đông, Tây của tầng hai có đắp hình bát quái. Trên hai mặt Bắc, Nam có hai chữ Phạn là Om, Hum vốn là hai chữ đầu và cuối câu chú của Phật giáo: “Om mani padme hum” . Câu này có nghĩa là viên ngọc sáng nằm trong hoa sen. Điều này cho thấy một sự dung hợp triết lý của ba tôn giáo Nho-Phật-Đạo. 

Tầng 3 rộng 0,8m cao 1m,  cũng xây theo khối vuông nhưng nhỏ hơn tầng 2. Đỉnh chóp cao 0,8m được xây thu nhỏ dần lên trên, dưới là đế trụ hình vuông, trên đế trụ vuông có trang trí hình bầu đựng nước cam lộ biểu tượng cho phước lành của Phật Giáo. Ở mặt Đông-Tây trên tháp có ghi chữ Hán là Hoà Phong tháp, còn ở mặt Nam-Bắc ghi chữ Báo Thiên Tháp.