Chùa Thiền Quang

Chùa Thiền Quang hiện tọa lạc tại số 33 phố Trần Bình Trọng, thành phố Hà Nội. Ngôi chùa là một phần trong cụm di tích đặc biệt gồm ba ngôi chùa nằm sát nhau là: chùa Thiền Quang, chùa Quang Hoa và chùa Pháp Hoa, tạo thành một quần thể kiến trúc-tôn giáo đặc trưng nằm bên bờ Tây hồ Thiền Quang. Nhờ giá trị cảnh quan và lịch sử, cụm di tích này đã được xếp hạng là di tích thắng cảnh từ năm 1989.

Chùa Thiền Quang được khởi dựng từ khoảng cuối thế kỷ XVIII-đầu thế kỷ XIX. Trải qua hàng trăm năm tồn tại, chùa đã nhiều lần được tu sửa và cải tạo, phản ánh sự gắn bó bền bỉ của nhân dân với ngôi chùa qua các thời kỳ. Lần trùng tu gần nhất diễn ra vào năm 2005, với việc nâng cao phần chân cột nhằm bảo vệ công trình khỏi tác động của thời tiết và thời gian. Mặc dù đã qua nhiều lần tu bổ, chùa vẫn còn lưu giữ được nhiều hiện vật, di vật, tượng Phật mang giá trị nghệ thuật, tiêu biểu cho phong cách điêu khắc tôn giáo thế kỷ XIX.

Ngay khi bước vào chùa, du khách có thể nhìn thấy một tấm bia trụ có niên đại năm 1882, khắc ghi rõ ràng lai lịch chùa, đóng vai trò như một chứng tích lịch sử có giá trị trong việc xác định niên đại và dòng chảy văn hóa của chùa trong quá khứ.

Về mặt kiến trúc, chùa Thiền Quang có quy mô không lớn, mang dáng dấp của một ngôi chùa cổ truyền thống Hà Nội với cấu trúc đơn giản nhưng hài hòa. Toàn bộ khuôn viên chùa gồm tam quan, tam bảo, bên phải là nhà khách, bên trái là khu bếp và nhà thờ vong, phía sau là nhà Mẫu, khu nhà nghỉ và hai tháp mộ-nơi an táng các vị sư trụ trì đã viên tịch. Không gian tuy khiêm tốn, nhưng vẫn đảm bảo sự phân bố hợp lý giữa các công trình chính-phụ, phục vụ cho cả hoạt động tín ngưỡng và sinh hoạt Phật sự.

Giá trị nghệ thuật nổi bật nhất của chùa nằm ở hệ thống tượng Phật đa dạng và phong phú, với tổng cộng 76 pho tượng được phân bổ ở nhiều khu vực khác nhau: Điện Tam Bảo (37 pho tượng), Nhà Mẫu (31 pho tượng), Nhà Tổ (5 pho tượng), Nhà Vong (3 pho tượng).... Trong số đó, đặc biệt nổi bật là pho tượng Bồ Tát và tượng A Di Đà tại Điện Tam Bảo, mang đậm dấu ấn nghệ thuật cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII, là minh chứng cho giá trị mỹ thuật và tôn giáo xuyên suốt nhiều triều đại. Ngoài hệ thống tượng, chùa Thiền Quang còn lưu giữ nhiều tư liệu Hán Nôm và hiện vật quý như: 04 tấm bia đá thời Nguyễn, 11 bức đại tự, 10 cặp hoành phi câu đối cùng nhiều đồ thờ cổ có giá trị văn hóa-tín ngưỡng

Từ lâu, chùa Thiền Quang không chỉ là nơi thờ Phật, mà còn là địa điểm sinh hoạt văn hóa, tâm linh quen thuộc của cộng đồng cư dân. Các hoạt động thường thấy bao gồm: lễ cầu siêu, lễ cầu an, cầu đảo bệnh, lễ cầu diên thọ... Trong đó, lễ cầu diên thọ không do nhà chùa chủ trì, mà do các gia đình tín đồ mượn không gian chùa để thực hiện, thể hiện sự linh hoạt và vai trò cộng đồng của chùa trong đời sống tín ngưỡng dân gian.

Đáng chú ý, hoạt động gửi vong linh tại chùa khá phổ biến. Tuy nhiên, phần lớn những người gửi vong không sinh sống tại khu vực lân cận, mà đến từ nhiều địa phương khác, cho thấy sức lan tỏa của chùa vượt khỏi phạm vi quận Hai Bà Trưng, trở thành nơi gửi gắm tâm linh của người dân từ các khu vực lân cận.

Về nghi lễ trong năm, chùa thường tổ chức lễ giỗ Tổ vào ngày 28 tháng 3 âm lịch. Theo chia sẻ của sư thầy trụ trì, ngày giỗ Tổ tại chùa không mang tính cố định tuyệt đối, mà có thể linh hoạt thay đổi tùy theo từng đời trụ trì, thường là nhằm tưởng niệm vị tổ sư hoặc tiền bối tâm linh mà trụ trì hiện tại gắn bó, tôn kính nhất. Ngoài lễ giỗ Tổ, các nghi lễ lớn của Phật giáo như: Vu Lan, Phật Đản vẫn được tổ chức thường niên, song quy mô không lớn, do hạn chế về mặt bằng chùa. Những nghi lễ này chủ yếu do nhà chùa phối hợp với người dân địa phương thực hiện, thể hiện sự gắn bó giữa đạo và đời, giữa tăng đoàn và cộng đồng dân cư.

Nhận thức được giá trị lịch sử-văn hóa-tín ngưỡng của cụm di tích chùa Thiền Quang-Quang Hoa- Pháp Hoa, vào năm 2018, hội đồng nhân dân quận Hai Bà Trưng đã chính thức phê duyệt chủ trương đầu tư dự án bảo tồn, bao gồm: giải phóng mặt bằng, tu bổ, tôn tạo, phát huy giá trị di tích. Mục tiêu chính của dự án là bảo tồn kiến trúc, giữ gìn giá trị nguyên gốc, đồng thời tạo điều kiện để cụm di tích này trở thành điểm đến du lịch văn hóa tâm linh, đáp ứng nhu cầu tham quan, hành hương của du khách trong và ngoài nước.