Đền Xuân Yên

Thế kỉ XIX, phố này có tên là Hàng Sơn (rue de la Laque), trong đó, đoạn phía Bắc gọi là phố Hàng Sơn dưới, phía Nam là phố Hàng Sơn trên. Khi còn sông Tô Lịch, thuyền chở sơn từ Phú Thọ về Hà Nội đỗ ở khúc sông này, hai bên bờ có nhiều nhà buôn sơn. Khi sông Tô Lịch bị lấp, thuyền buôn sơn chuyển sang bến Lò Sũ và sơn được bán nhiều ở phố Cầu Gỗ, Hàng Bè, Hàng Dầu.

Nghề làm và bán cân ở Hà Nội bắt đầu vào cuối thế kỷ XIX. Khi đó, ở phố này, xuất hiện một số cửa hàng sản xuất và bán cân ta (cân tiểu ly dùng để cân vàng, bạc, thuốc bắc; cân cán gỗ có đóng đinh đồng để cân hàng khô, gọi là cân ta) nên phố được gọi là phố Hàng Cân. Sau đó, phố này có thêm nhiều nhà cũng mở cửa hàng như vậy, nghề sản xuất, buôn bán cân được mở rộng. Lúc này, phố được đổi tên là phố Hàng Cân (Rue des Balances). 

Vào những năm 40 của thế kỷ XX, các loại cân cán sắt, cán treo, cân đĩa, cân bàn ngoại... tràn vào làm cho nghề làm cân tiểu ly bị mai một. Phố Hàng Cân chỉ còn tên mà không còn cửa hàng nào sản xuất và bán cân. Sau Cách mạng tháng Tám 1945, chính quyền cách mạng chính thức công nhận tên gọi của phố là phố Hàng Cân.

Đền Xuân Yên tọa lạc ở số 44 phố Hàng Cân. Đây nguyên là đất của thôn Hữu Đông Môn và thôn Xuân Hoa, tổng Tiền Túc, huyện Thọ Xương cũ. Đến giữa thế kỷ XIX, thôn Xuân Hoa hợp với thôn Yên Hoa thành thôn Xuân Yên và tổng Tiền Túc đổi là tổng Thuận Mỹ. Dấu tích còn lại của hai thôn là đền Xuân Yên của thôn Xuân Hoa cũ ở số 44 phố Hàng Cân và đền Xuân Yên (còn gọi là đền Văn Can) của thôn Yên Hoa cũ ở nhà số 6A phố Lương Văn Can.

Đền Xuân Yên ở phố Hàng Cân được xây dựng vào khoảng cuối thời nhà Lê thờ vị Phúc thần tên là Lân Ngọc, người có công phù giúp cụ Tổ ông Nguyễn Văn Tuân và Nguyễn Quý Bình dẹp quân Chiêm Thành, bảo vệ chủ quyền dân tộc. Khi dẹp xong giặc ngoại xâm, cụ tổ họ Nguyễn nhớ công ơn của ông Lân Ngọc, đã lập đền thờ. Ngoài việc thờ Phúc thần Lân Ngọc, đền Xuân Yên còn thờ Mẫu Thoải, Đức Thánh Trần, Chúa Thượng Ngàn.

Trải qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa, hiện tại đền còn lưu giữ nhiều di vật có giá trị lịch sử nghệ thuật, thuộc thế kỷ XIX - XX như ba tấm bia hậu niên hiệu triều Nguyễn, ghi việc tu sửa đền và ghi việc hậu, trong đó một tấm bia niên hiệu Minh Mệnh thứ 2 (năm 1821), một bia niên hiệu Thiệu Trị; 14 pho tượng tròn sơn son thiếp vàng lộng lẫy, một hương án chạm rồng, một bộ thiếp vàng, một cây quán tẩy chạm rồng, một bức cửa võng chạm rồng, bốn cỗ long ngai chạm rồng, bốn khám thờ chạm tứ linh, một tấm nghi môn chạm rồng; 1 quả chuông đồng niên hiệu Tự Đức (1848-1883), 4 đôi câu đối, 6 bức hoành phi sơn son thiếp vàng.

Do diện tích hẹp, đền Xuân Yên có bố cục gồm bốn gian nối liền nhau, từ ngoài vào trong như sau:

Gian ngoài cùng sát với mặt phố Hàng Cân thờ các Chầu Thủ đền

Tiền tế thờ gồm hai ban thờ vuông góc với nhau: ban thờ tựa lưng vào tường ngách thờ Mẫu Cửu, trên ban này còn có phối tự cô Bé và cô Chín. Ban nhìn thẳng ra cửa đền thờ Bà Chúa Thượng Ngàn. 

Gian trung cung và hậu cung được bố trí theo các tầng lên cao để khắc phục diện tích hẹp của ngôi đền. Ở Trung cung, dưới cùng là ban thờ ông Hổ, ông Lốt. Tiếp theo ban thờ phía trên là nơi bày lễ vật (hương, hoa, lễ cúng), ban trên cao hơn thờ Tứ vị ông hoàng, tiếp theo ban trên thờ quan Nam Tào – Bắc Đẩu, phía trên là ban thờ Vua cha Ngọc Hoàng, gian cung cấm trên cùng thờ Mẫu Thoải trong trang phục áo trắng. 

Ngoài ra bên phải của trung cung có một gian thờ Đức Thánh Trần. 

Hai bên tường và trên trần của đền được ốp gỗ sơn son thiếp vàng, tạo nên một không gian sáng, ấm cúng và trang trọng. 

Tại đền Xuân Yên thường có các vấn hầu đồng, các vấn hầu lớn vào các dịp tiệc Mẫu 3/3 âm lịch, tiệc Đức Thánh Trần 20/8 âm lịch, và tiệc Đức Vua Cha Bát Hải ngày 24/8 âm lịch. Đặc biệt, sau đêm Giao thừa, vào lúc 1 giờ sáng Nguyên đán, đền hầu thánh đón xuân do thủ nhang đồng đền hầu, các du khách thập phương có thể vào lễ và dự vấn hầu. 

Đền Yên Xuân nằm giữa lòng phố Cổ Hà Nội đã lưu giữ được những yếu tố văn hoá vật thể và phi vật thể quý giá.