Đình Đồng Lạc

Đình Đồng Lạc ở số 38 phố Hàng Đào (trước đây thuộc phường Hàng Đào, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội, nay thuộc phường Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội). Đình thờ tổ nghề làm yếm lụa, vì vậy, còn có tên là “Đồng Lạc quyến yếm đình”, tức là đình của những người làm yếm lụa. 

Bản thần tích, thần sắc của dân đình Đồng Lạc, phố Hàng Đào năm 1938 cho biết: Tổ nghề cổ yếm là bà Nguyễn Thị Diệu Quyên, là vợ ông thủ khoa, quê làng Đại Áng, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông (nay là Hà Nội) đã lập ra nghề cổ yếm vào thời Lê. Bà đã có công dạy bảo người dân trong phố làm nghề này. Về sau, nghề làm cổ yếm lan truyền đi khắp nơi để bán cho các phụ nữ An Nam mua về làm cổ yếm. Sau này, bà bỏ tiền mua khu đất là đình Đồng Lạc để thờ Cao Sơn Đại vương, Bạch Mã Đại vương và Linh Lang Đại vương. Bà tạ thế năm 88 tuổi. Để nhớ công lao người đã truyền dạy nghề, người dân trong phố Hàng Đào đã tôn bà là Quyến yếm thị tiên sư, hợp thờ với các vị thần trong đình Đồng Lạc. Các vị thần được phối thờ ở đình Đồng Lạc gồm: Cao Sơn, Linh Lang, Bạch Mã – 3 trong 4 vị thần của Thăng Long tứ trấn.

Các tư liệu cổ để lại cho biết, đình là nơi bán các sản phẩm yếm lụa từ thời Lê. Một điểm đặc biệt của đình Đồng Lạc là đây là một ngôi đình chợ. Đình chợ vừa là nơi thờ Tổ nghề, thờ các vị thần và đặc biệt còn là nơi buôn bán một số sản phẩm của khu phố. Phố Hàng Đào được biết là một khu phố nhộn nhịp với các phường nghề nhuộm vải và bán tơ lụa. Hiện ngôi đình thở tổ nghề nhuộm có tên là Hoa Lộc Thị vẫn còn dấu tích ở số 90 phố Hàng Đào. Vào thời Pháp thuộc, phố Hàng Đào mang tên là Rue de la Soie (Phố tơ lụa). 

Đình Đồng Lạc vốn được xây dựng từ thời Lê (thế kỷ XVII) có quy mô rộng rãi nhưng đã bị phá huỷ do chiến tranh. Khoảng năm 1856, ngôi đình này được trùng tu. Năm 1941, đình được xây dựng lại với quy mô hai tầng. Tầng một sử dụng để bán hàng và để ở, các ban thờ được đưa lên tầng hai. Năm 1956, ngôi nhà 2 tầng này được sử dụng làm cửa hàng bách hoá.  Trước và sau nhà có sân trồng cây. Đình nằm trên thửa đất có dạng hình ống “thót hậu”, mặt tiền có chiều rộng 6m và phần trong cùng thót lại còn có 1,1m trên tổng diện tích khu đất là 188,9 m2. Chiều sâu của ngôi nhà có đình là 51,65m – đây là một kiến trúc nhà ống điển hình của khu phố cổ Hà Nội. 

Hiện nay, tại ngôi nhà số 38 Hàng Đào còn giữ lại được tấm bia đá soạn năm Bính Thìn thời Tự Đức (1856) và hai đầu dư mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Nội dung tấm bia ghi rõ: “Đình chợ có bán yếm lụa do hiệu chủ Nguyễn Công Trung và vợ là Nguyễn Thị Từ Thiết xây dựng từ thời Lê, quy mô rộng rãi. Nhưng vì chiến tranh đình bị phá huỷ. Về sau, ông Hà Đình Nguyễn Cảnh Thê đứng ra lo việc trùng tu lại ngôi đình, giao cho ông Trần Hợp Tài và Nguyễn Bá Lân trông nom xây dựng. Người ở phường Đồng Lạc là Dương Nghĩa Hợp vốn thích làm việc công đức đã cúng 100 quan tiền kẽm để chi dùng cho việc chung. Bản chợ nghĩ đến tình nghĩa “biếu đào tặng mận” đã cùng nhau hội họp bầi con thứ của ông Lương Văn Tín, tên tự là Doãn Tái, tên hiệu là Nhã Giản được tòng tự tại đình để tỏ rõ đạo trung hậu. Bèn khắc vào bia để truyền lại cho muôn đời”.

Năm 2000, trong khuôn khổ hợp tác giữa hai thành phố Hà Nội (Việt Nam) và Toulouse (Pháp), đình Đồng Lạc được phục dựng lại theo kiểu dáng ghi trong các tư liệu xưa. Mặt bằng bố cục theo nguyên tắc nhà ống truyền thống, được phân chia bởi từng lớp nhà, giữa các lớp nhà có sân trong nhằm thông gió và lấy ánh sáng. Khoảng sân sau vẫn giữ nguyên cấu trúc hẹp và thắt lại theo kiến trúc chung của những ngôi nhà ở phố Hàng Đào. Kết cấu mái với cột đỡ hình đầu rồng nguyên bản vẫn giữ được đặc điểm kiến trúc ngôi đình Đồng Lạc trước đây. Cổng đình với nguyên tắc kiến trúc cửa giữa to và cao, cửa hai bên thấp; qua gian ngoài đến một cái sân trời giữa gian ngoài và gian trong vẫn được giữ nguyên. Hàng tháng vào ngày mùng Một và ngày Rằm, người dân phố Cổ Hà Nội và khách thập phương vẫn đến thắp hương ở đình trên tầng 2 của ngôi nhà. 

Năm 2004, đình Đồng Lạc được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia. Tháng 1-2017, theo quyết định của Sở Du lịch Hà Nội, Ban quản lý Phố cổ Hà Nội đã tổ chức lễ gắn biển đạt tiêu chuẩn phục vụ khách du lịch cho di tích đình Đồng Lạc nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa của đình Đồng Lạc. 

Hiện nay, tầng 1 được công ty Hanoia sử dụng để bán các loại hàng mỹ nghệ cao cấp, tầng 2 là nơi thờ cúng các vị thần. Đình Đồng Lạc còn được sử dụng như một không gian văn hoá đương đại. Tại đình Đồng Lạc thường xuyên diễn ra các buổi đàm đạo về văn hóa và phong cách sống, khách mời là các học giả, nhà nghiên cứu, nghệ sĩ. Định kỳ vào các chiều ngày thứ sáu của tuần thứ hai trong mỗi tháng, Không gian Văn hóa Hanoia tổ chức các giao lưu và tọa đàm nghệ thuật cũng như trưng bày các triển lãm trong một số lĩnh vực như: Hội họa, điêu khắc, nhiếp ảnh…Với mục đích kiến tạo một không gian lưu giữ và giới thiệu những vẻ đẹp truyền thống đã bị lãng quên, những vẻ đẹp mới trong sáng tạo, giao lưu và liên kết giữa các trí thức, nghệ sĩ và công chúng quan tâm đến văn hóa nghệ thuật, tinh hoa truyền thống và phong cách sống, di tích đình Đồng Lạc là một điểm đến thú vị cho du khách Việt Nam và quốc tế.