Đình Lò Rèn

Đình Lò Rèn nằm ở trong một con hẻm của số 1 phố Lò Rèn (phường Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội). Đi qua ngõ nhỏ, qua một cái sân nhỏ, vào đến một ngôi nhà nhỏ gồm 2 tầng, đi lên cầu thang sắt hơi dốc đến tầng hai là đình thờ tổ nghề rèn. 

Đình thờ tổ nghề rèn sắt gồm các vị thần sau: Phạm Nguyệt thánh sư, Nguyễn Nga thánh sư, Cao Sơn – Quý Minh đại vương thượng đẳng thần, Tả hầu thánh sư, Nguyễn Cẩn thánh sư Quảng gia đô bác đại vương trung hưng thượng đẳng thần, Tý cung thánh sư, Đỗ Sắc thánh sư Vinh quang Linh ứng Đại vương Trung hưng Thượng đẳng thần. 

Các cụ cao tuổi làm nghề rèn ở phố này cho biết, đình được xây dựng vào cuối thế kỷ XIX (khoảng năm 1875-1878). Trước đây, đình là một ngôi nhà một tầng nhưng theo thời gian, nghề rèn mở rộng sản xuất nên đình được xây lui vào phía trong như hiện nay. Gian nhà được dùng làm nơi thờ cúng tổ nghề rèn có hàng chữ “Đình thờ Tổ nghề Rèn” bằng sắt treo ngay cửa gian phòng thờ. Gian phòng thờ được chia thành 2 phần là tiền tế và hậu cung. Vật liệu xây dựng gian thờ chú yếu là sắt, gạch và gỗ. Bài trí nội thất của gian thờ đơn giản nhưng trang nghiêm. Các bức hoành phi, câu đối được treo trên cao, bài vị Tổ nghề được để ngay ngắn trong hậu cung. 

Các nghiên cứu cho biết, phường nghề rèn sắt đến Thăng Long theo 2 nhóm chính: một nhóm đến khu vực gần Cửa Nam ngày nay, lập nên phố làm dao kéo Sinh Từ, nhóm thứ hai đông hơn sản xuất các loại nông cụ như lưỡi cày, bừa, cuốc, liềm, hái, dao phát bờ…, trong đó, đông nhất là người dân làng nghề rèn ở Hoè Thị (trước thuộc xã Xuân Phương, huyện Từ Liêm rồi phường Phương Canh, quận Nam Từ Liêm, Hà Nội và nay là phường Xuân Phương, thành phố Hà Nội) 

đến lập nghiệp ở khu vực Tân Khai – Tân Thị (tổng Thuận Mỹ, huyện Thọ Xương) tức là phố Lò Rèn hiện nay. Do sản xuất nông cụ nên đầu thế kỷ XX, phố có tên là phố Hàng Bừa. Sau này các phường thợ sắt ở Nam Định, Thanh Hoá đến cư ngụ ở khu Tân Khai – Tân Lập này, sản xuất mở mang thêm, hình ảnh bễ lò rèn đặt trước cửa nhà khá phổ biến nên phố mang tên là phố Lò Rèn. Các phường nghề bấy giờ mới lập nên ngôi đình chung thờ vị tổ nghề rèn sắt là đình Lò Rèn cho đến ngày nay. 

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, quá trình đô thị hoá khu vực phố cổ diễn ra nhanh chóng khiến cho người dân về đây sống đông hơn và các nhu cầu về đồ gia dụng cũng như các mặt hàng máy móc liên quan đến sắt dần tăng lên. Các sản phẩm làm từ sắt như nông cụ vẫn tiếp tục được sản xuất, ngoài ra, các mặt hàng gia dụng khác không ngừng được đa dạng hoá và cải tiến về mẫu mã và chất lượng để phục vụ nhu cầu đời sống đô thị. Bên cạnh đó, phường nghề rèn đã nhanh nhạy nhận các đặt hàng về ốc vít, bulong của các công trình xây dựng đường sắt và các loại cửa sắt hoa, hàng rào, cổng, bản lề... cho các công trình xây dựng công sở, hay các công trình văn hoá công cộng. Vừa sản xuất thành phẩm, phường nghề rèn còn sản xuất luôn các công cụ như khoan, kìm, búa, chàng, đục... 

Trong thời kỳ Cách mạng Tháng Tám 1945, đình Lò Rèn là nơi diễn ra việc thành lập Nghiệp đoàn thợ rèn. Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, các bễ lò rèn vẫn nổi lửa, người thợ vẫn làm ra những dụng cụ thiết yếu cho đời sống của nhân dân, và còn rèn những vật phẩm phục vụ công cuộc kháng chiến trong đó có các loại vũ khí thô sơ như lưỡi lê, kiếm, cọc sắt, xích sắt ngăn sông… để cung cấp cho quân du kích. Đến năm 1954, tại đình Lò Rèn đã diễn ra thành lập Liên đoàn thợ rèn, mọi hoạt động của công nhân Liên đoàn thợ rèn đều được tổ chức tại Đình.

Năm 2000, đình Lò Rèn đã được Bộ Văn hoá và Thông tin xếp hạng di tịch lịch sử - văn hoá. 

Hiện nay, do hiện các mặt hàng bán sẵn đã xuất hiện nhiều hơn trên thị trường nên quy mô sản xuất của các phường thợ ở phố Lò Rèn đã giảm đi nhiều, tuy rằng, theo quan sát của tôi khi điền dã vào tháng 11/2024, không đến mức chỉ còn một thợ rèn đỏ lửa như trong bài báo đã viết. 

Hình ảnh các sản phẩm sắt ngổn ngang trên vỉa hè phố Lò Rèn và ngôi đình ở ngõ số 1 của con phố này đã thể hiện một chiều sâu lịch sử của phố nghề, phố Hàng Hà Nội.