Đình Ngũ Xã

Làng Ngũ Xã là một làng nghề nằm cạnh hồ Trúc Bạch, phía tây Thăng Long, nay thuộc phường Ba Đình, thành phố Hà Nội. Vào thế kỷ 17-18 đời Lê, một số thợ đúc đồng ở năm xã (3 xã của Hưng Yên là Đồng Mai (làng Me), Châu Mỹ (làng Hè), Lộng Thượng (làng Rồng) và 2 xã của Bắc Ninh là Điền Viên (Di Hạ) và Đào Viên (Di Thượng) tập trung về đây mở lò đúc đồng, gọi là Tràng Ngũ Xã (trường đúc của năm xã). Đến cuối thế kỷ XIX, Ngũ Xã trở thành một làng nhỏ với hơn 80 gia đình sống tại 4 xóm. Đến năm 1928, làng có gần 1.000 nhân khẩu, chia thành 3 giáp: Thượng, Hạ, Nam; đàn ông làm nghề đúc đồng, phụ nữ phụ trách việc gia công mài, giũa, đánh bóng hoặc đi thu mua nguyên liệu. Các cụ trong làng cho biết, trước 1975, có đến 80% hộ gia đình ở Ngũ Xã làm nghề đúc đồng và đúc nhôm, đời sống của người dân Ngũ Xã tương đối khấm khá. Sau 1975, người dân chuyển từ kỹ thuật đúc đồng sang kỹ thuật miết đồng để ra sản phẩm nhanh hơn. Sau 1986, khi thị trường mở cửa, các sản phẩm đồ đồng dần trở nên phổ biến khiến cho người dân Ngũ Xã bỏ nghề dần. Do thị trường thay đổi, hiện nay các lò đúc, lò nung ở Ngũ Xã hầu như không còn. Hiện Ngũ Xã chỉ còn 3 hộ người làm nghề đúc đồng, chủ yếu là nhận các đơn hàng và đưa đến các lò đúc ở Hồng Hà hoặc ngoại thành Hà Nội.

Làng nghề Đúc đồng truyền thống Ngũ Xã được coi là một trong bốn nghề tinh hoa bậc nhất của Kinh thành Thăng Long-Hà Nội. Trong dân gian có câu: “Lĩnh hoa Yên Thái, đồ gốm Bát Tràng, Thợ vàng Định Công, thợ đồng Ngũ Xã”. Các sản phẩm nổi tiếng của làng nghề đúc đồng Ngũ Xã là Tượng Phật A Di Đà (hiện ở chùa Thần Quang, Ngũ Xã), tượng Huyền Thiên Trấn Vũ bằng đồng đen (hiện ở đền Quán Thánh), Tượng Đức Liên Hoa Sinh cao 1m8 được đặt tại đỉnh Tháp Mandala Tây Thiên, Tượng Thiền Sư Minh Không.

Đình Ngũ Xã (còn có tên là đình Nam Tràng) toạ lạc ở 16 Nguyễn Khắc Hiếu, phường Hồ Tây, thành phố Hà Nội; đình được xây dựng vào cuối thời Lê khi các phường nghề đúc đồng từ 5 xã ở Bắc Ninh và Hưng Yên lên đây sinh sống và làm nghề. Đình làng thờ Nguyễn Minh Không, người được tôn là quốc sư thời Lý. Nguyễn Minh Không tên thật là Nguyễn Chí Thành (1066 - 1141), người làng Đàm Xá, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình, học trò của thiền sư Từ Đạo Hạnh. Ông tu ở chùa Quốc Thanh và chùa Giao Thủy. Năm 1136, do chữa khỏi bệnh cho vua Lý Thần Tông nên ông được phong là quốc sư và được ban thưởng nhiều vàng bạc. Ông còn được thờ trong chùa Thần Quang ở số 47 phố Ngũ Xã, phường Hồ Tây, thành phố Hà Nội. Đền còn thờ vọng Trần Hưng Đạo và Tam Thánh. Đình được UBND quận Ba Đình quyết định trùng tu năm 2022, đến cuối năm 2024 hoàn thành, nhưng đến tháng 7/2025 vẫn chưa tổ chức công bố khánh thành đình mới. 

Cổng chính của đền ở số 16 phố Nguyễn Khắc Hiếu. (Một phía tường của đình là tường chung với chùa Thần Quang). Đình Ngũ Xã được xây theo kiểu chữ Đinh, gồm toà Đại bái và gian ống muống nối Hậu cung. Toà Đại bái gồm 3 gian chính hai bên có 2 gian phụ. Gian chính của toà Đại bái thờ Công đồng Tổ nghề đúc đồng với nhiều cửa võng, hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng có nội dung ca ngợi ông Tổ nghề đúc đồng. Gian ống muống gồm có 3 ban thờ: chính giữa là ban Công đồng các quan, ban thờ bên phải nhìn từ ngoài vào thờ Quan Tam Thánh, ban thờ nhìn từ bên trái vào thờ Đức Trần Triều. Hậu cung có ba ban thờ, ban chính giữa thờ ông tổ nghề đúc đồng Nguyễn Minh Không, hai bên là hai ban thờ không có tượng, chỉ có ngai. 

Ở ngoài sân có một ngôi mộ mới xây, chôn bức tượng gỗ tạc ông tổ nghề Nguyễn Minh Không. Khi trùng tu, người dân Ngũ Xã đã lấy cốt bức tượng gỗ này để đúc pho tượng đồng cao 1,7 mét đúng bằng bức tượng gỗ khi xưa. Bên cạnh ngôi mộ chôn bức tượng là ban thờ Sơn thần. Sân đình có một cây si rất lớn, toả bóng mát xuống sân. 

Đình Ngũ Xã còn lưu giữ được một quả chuông đồng, ba đạo sắc phong từ năm Tự Đức thứ 3 (1850) đến năm Khải Định thứ 9 (1924). Các đồ tế khí bằng đồng thể hiện kỹ năng của các nghệ nhân đúc đồng Ngũ Xã. 

Năm 1993, đình Ngũ Xã được Bộ Văn hoá và Thông tin xếp hạng Di tích Lịch sử nghệ thuật Quốc gia. Đình Ngũ Xã có hai ngày lễ hội là ngày Lễ giỗ tổ nghề (11 âm lịch) và Lễ hội đình. Dù hầu như không còn giữ nghề đúc đồng ở đây, tuy nhiên, lễ hội đình vẫn được nhiều người dân Ngũ Xã tham gia để tưởng nhớ ông tổ nghề đúc đồng.