Đình Tú Thị

Đình Tú Thị (tên nôm là đình Chợ Thêu) trước đây thuộc thôn Yên Thái, tổng Thuận Mỹ, huyện Thọ Xương, Phủ Hoài Đức (Hà Nội), nay thuộc phường Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội. 

Đình thờ ông tổ nghề thêu là Lê Công Hành (1606-1661). Lê Công Hành (theo một số thư tịch còn có các tên gọi khác là Trần Quốc Khái, Bùi Quốc Khái) người làng Quất Động, xã Quất Động, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội; nay là xã Thượng Phúc, thành phố Hà Nội. Ông đỗ tiến sĩ vào năm 1637 đời vua Lê Thần Tông, làm quan đến chức Tả thị lang, được cử đi sứ Trung Quốc vào năm 1646. Do tài năng, ông được phong chức Thượng thư bộ Công, do có nhiều công lao, ông được phong nhiều tước, và được nhà vua ban cho quốc tính họ Lê. 

Theo tấm bia Vũ Du tiên sư bi ký (tạo năm 1814, hiện đặt tại đền Ngũ Xã, nay thuộc xã Thượng Phúc, thành phố Hà Nội), Lê Công Hành sau khi đi sứ trở về, đã truyền dạy cho người làng Quất Động kỹ thuật thêu và làm lọng tinh xảo của Trung Quốc mà ông đã học hỏi được trong chuyến đi sứ. Nhớ ơn vị Tổ truyền nghề, sau khi ông mất, người dân Ngũ Xã (gồm 5 xã ở tổng Vũ Du, huyện Thường Tín xưa) đã dựng đền thờ ông tại đền Ngũ Xã. Người dân Quất Động lấy ngày giỗ ông Lê Công Hành (ngày 12 tháng 6 âm lịch) thành ngày giỗ Tổ nghề thêu. 

Vào thế kỷ XIX, người dân Quất Động lên Thăng Long làm ăn, định cư tại làng Yên Thái và lấy nghề thêu truyền thống của mình làm sinh kế và xây ngôi đình Tú Thị ở đây để thờ ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành vào năm 1891. Hiện trong đình còn có tấm bia Bản thị tiên công liệt vị (Bản kể tên các vị công đức của bản thị) dựng ngày 11 tháng 10 năm Hoàng triều Thành Thái thứ 3 (1891) ghi lại việc dựng đình như sau: “Chợ Tú Đình, huyện Thọ Xương…bản thị gồm 26 người, tự xuất tiền của, dựng từ vũ tại địa phận thôn An Thái để phụng thờ Thánh Tổ”. Hàng năm, vào ngày 12 tháng 6 âm lịch, thợ thêu cả nước hành hương về làng Quất Động để làm lễ giỗ ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành, còn các thợ thêu cư ngụ tại Hà Nội thì tập trung về đình Tú Thị để làm lễ tế Tổ. 

Trong thế kỷ XX, từ sau 1945, thủ đô Hà Nội trải qua nhiều biến động do chiến tranh. Từ sau 1954, ngôi đình Tú Thị trở thành nơi cư ngụ của nhiều gia đình, mặt phố Yên Thái và ngay trong khuôn viên đình là nơi họp chợ, mua bán các loại thực phẩm. Tuy nhiên, nhận thấy giá trị của ngôi đình, vào năm 2012, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã Quyết định xếp hạng Di tích cấp Quốc gia loại hình kiến trúc nghệ thuật cho đình Tú Thị. Để trùng tu, tôn tạo ngôi đình, Quận Hoàn Kiếm đã giải toả các hộ dân sống trong khuôn viên ngôi đình và khởi công dự án trùng tu, tôn tạo đình khởi công vào tháng 1 năm 2015 và tháng 10 cùng năm đã hoàn thành. 

Hiện nay đình có cấu trúc gồm gian ngoài là tòa Đại đình, phía trong là tòa Hậu cung - nơi đặt bộ ngai bài vị thờ tổ nghề Lê Công Hành. Đình còn giữ được một số cổ vật như: Ngai bài vị thờ, cửa võng, chuông đồng, hai bia đá thời Nguyễn và một số bức cuốn thư, hoành phi, câu đối, ca ngợi ân đức tổ nghề, trong đó có câu: Hoa quốc văn chương Bắc sứ lưu niên truyền vĩ tích/ Giáo dân cẩm tú Nam thiên trung cổ khởi sùng từ (Dịch nghĩa là: Văn bút rạng non sông, sứ Bắc năm nào lưu truyền vĩ tích/ Thêu thùa dạy dân chúng, trời Nam muôn thuở sừng sững trời cao).

Nằm ở trong một khu phố sầm uất của trung tâm thành phố Hà Nội, đình Tú Thị thu hút sự quan tâm của nhiều khách du lịch. Uỷ ban nhân dân phường Hàng Gai (quận Hoàn Kiếm trước đây) đã phối hợp với Ban Quản lý đình và các nghệ sĩ tổ chức ở đây nhiều sự kiện nghệ thuật. Năm 2024, nhân dịp Ngày di sản Việt Nam (23/11) triển lãm “Chuyện đình trong phố” đã được tổ chức nhằm giới thiệu các giá trị văn hoá vật thể và phi vật thể của di tích, năm 2024, triển lãm “Tranh thêu tay truyền thống” với việc trưng bày các tác phẩm thêu tay thủ công của nghệ nhân xã Quất Động (huyện Thường Tín), với chất liệu lụa truyền thống, thể hiện phong cảnh, văn hóa, đất nước con người Việt Nam và các hoạt động nghệ thuật nhằm kỷ niệm 418 năm Ngày sinh ông tổ nghề thêu Lê Công Hành đã được tổ chức ở đình Tú Thị. Đặc biệt, chuỗi hoạt động nghệ thuật gồm có triển lãm, trưng bày, toạ đàm, dạy nghề của hoạ sĩ Phạm Ngọc Trâm trong năm 2024 và 2025 đã tạo nên không gian nghệ thuật tương tác, mở cửa với cộng đồng, giúp người dân và du khách tiếp cận gần hơn với kỹ thuật và tinh thần của nghệ thuật thêu.

Nhờ các hoạt động đổi mới, đình Tú Thị hiện nay không chỉ bó hẹp là một ngôi đình thờ Tổ nghề thêu mà đã là một không gian sáng tạo thu hút sự quan tâm của người dân Phố Cổ Hà Nội và du khách, tạo nên một cuộc đối thoại thú vị giữa hiện tại và truyền thống.